Effective Weed Control:तण नियंत्रणाची प्रभावी पद्धत

मका हे महाराष्ट्रातील एक अत्यंत महत्त्वाचे नगदी पीक आहे, जे खरीप, रब्बी आणि उन्हाळी हंगामात लागवड केले जाते. याच्या उत्पादनात वाढ साधण्यासाठी आधुनिक वाण, संतुलित खत व्यवस्थापन आणि योग्य सिंचनासोबतच तणांचे प्रभावी व्यवस्थापन करणे आवश्यक आहे. तणांचे योग्य नियंत्रण न केल्यास उत्पादनात ३० ते ६० टक्क्यांपर्यंत घट होऊ शकते, त्यामुळे तण व्यवस्थापनाला विशेष महत्त्व आहे. मका पिकाच्या सुरुवातीच्या काळात तणांची वाढ वेगाने होते आणि ती पिकाशी पाणी, अन्नद्रव्ये, सूर्यप्रकाश आणि जागेसाठी स्पर्धा करतात. यामुळे रोपांची वाढ खुंटते, कणसांची संख्या कमी होते आणि दाण्यांचा दर्जा घसरतो. तणांमुळे अनेक रोग आणि किडींचा प्रादुर्भाव वाढतो, ज्यामुळे उत्पादनावर नकारात्मक परिणाम होतो. तज्ज्ञांच्या मते, पेरणीनंतर २० ते ४५ दिवसांचा कालावधी तण नियंत्रणासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. या कालावधीत शेत तणमुक्त ठेवल्यास मक्याच्या वाढीस अनुकूल वातावरण मिळून उत्पादनात निश्चित वाढ होते. मका पिकामध्ये सावा, हरळी, कुशा यांसारखी एकदल तणे, टाकळा, आघाडा, भुईआवळी यांसारखी द्विदल तणे तसेच नागरमोथा यांसारखी मोथा वर्गीय तणे मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. या तणांवर वेळेवर नियंत्रण मिळविणे आवश्यक आहे. तण व्यवस्थापनासाठी सर्वप्रथम प्रतिबंधात्मक उपायांना प्राधान्य द्यावे. लागवडीसाठी नेहमी प्रमाणित व स्वच्छ बियाण्यांचा वापर करावा. शेतातील बांध, पाण्याचे नाले आणि आजूबाजूचा परिसर तणमुक्त ठेवावा. चांगले कुजलेले सेंद्रिय खत वापरावे तसेच पीक फेरपालटाचा अवलंब करावा. या उपायांमुळे तणांचा प्रारंभिक प्रसार कमी होण्यास मदत होते. यांत्रिक तण नियंत्रण ही देखील प्रभावी पद्धत आहे. पेरणीनंतर २० ते २५ दिवसांनी पहिली खुरपणी करावी. त्यानंतर ४० ते ४५ दिवसांनी दुसरी खुरपणी करून पिकाला मातीची भर द्यावी. तणांची वाढ होण्यापूर्वी कोळपणी केल्यास तणांचा प्रादुर्भाव मोठ्या प्रमाणात कमी करता येतो. तणांचा प्रादुर्भाव अधिक असल्यास शिफारशीनुसार तणनाशकांचा वापर करावा. पेरणीनंतर १ ते ३ दिवसांच्या आत जमिनीत पुरेसा ओलावा असताना Atrazine ५० WP या तणनाशकाची पूर्व-उगवणी (Pre-emergence) फवारणी केल्यास सुरुवातीच्या तणांवर प्रभावी नियंत्रण मिळते. मात्र तणनाशकांचा वापर करताना लेबलवरील सूचना आणि कृषि विद्यापीठाच्या शिफारशींचे काटेकोर पालन करणे आवश्यक आहे. उगवणीनंतर तणांचा प्रादुर्भाव दिसून आल्यास योग्य अवस्थेत तणनाशकांची फवारणी करावी. Tembotrione 34.4 SC हे तणनाशक पेरणीनंतर १५ ते २५ दिवसांच्या दरम्यान शिफारशीत वापरल्यास गवतवर्गीय, रुंद पानांची तसेच काही मोथा वर्गीय तणांवर प्रभावी नियंत्रण मिळते. Topramezone 33.6 SC हे तणनाशकही त्याच कालावधीत वापरल्यास बहुतेक एकदल व द्विदल तणांवर चांगला परिणाम दिसून येतो. गवतवर्गीय तणांचा प्रादुर्भाव अधिक असल्यास Nicosulfuron 4 SC हे तणनाशक पेरणीनंतर २० ते ३० दिवसांच्या दरम्यान वापरण्याची शिफारस करण्यात आली आहे. तर नागरमोथा व इतर मोथा वर्गीय तणांच्या नियंत्रणासाठी Halosulfuron-methyl 75 WG प्रभावी ठरते. तज्ज्ञांच्या मते, केवळ रासायनिक तणनाशकांवर अवलंबून न राहता प्रतिबंधात्मक, यांत्रिक आणि आवश्यकतेनुसार रासायनिक उपायांचा समन्वित अवलंब करणे हीच यशस्वी तण व्यवस्थापनाची गुरुकिल्ली आहे. नियमित शेत निरीक्षण, योग्य वेळी खुरपणी आणि शिफारशीत तणनाशकांचा योग्य अवस्थेत वापर यामुळे तणांचा प्रादुर्भाव प्रभावीपणे नियंत्रित करता येतो. शेतकऱ्यांनी विशेषतः पेरणीनंतरच्या पहिल्या ४५ दिवसांत शेत तणमुक्त ठेवण्यावर भर दिल्यास मका पिकाची जोमदार वाढ होऊन उत्पादन आणि गुणवत्तेत निश्चित वाढ साध्य होऊ शकते. प्रभावी तण व्यवस्थापन हेच भरघोस मका उत्पादनाचे पहिले पाऊल असल्याचे कृषि तज्ज्ञांचे मत आहे.