Lessons from Central Europe:मध्य युरोपचे धडे

फारा वर्षांपूर्वी व्यंकटेश माडगूळकरांनी लिहिलेला एक अद्भुत लेख 'लेखकाचं घर' वाचला होता. या लेखात माधव आचवलांनी व्यंकटेशअण्णांच्या घराचे आरेखन केले होते. आचवल आणि व्यंकटेशअण्णा दोघेही अद्वितीय होते. हा लेख एका लेखकाच्या घराबद्दल होता. प्राग हे एक लेखकाचे गाव आहे, आणि तो लेखक म्हणजे फ्रान्झ काफ्का. याआधी अनेक कलावंतांची गावे पाहिली आहेत, जसे शेक्सपियरचे स्ट्रॅटफोर्ड, वर्डस्वर्थचे ग्रासमेअर, चित्रकार क्लॉड मोनेचे गिव्हर्नी आणि व्हॅन गॉगचे झंडेर्ट. प्रत्येक कलाकाराची आणि त्यांच्या गावाची एक वेगळी ओळख आहे. काफ्काचे गावही त्याला अनुसरून वेगळे आहे. जुन्या प्रागच्या गल्लीत फिरताना काफ्काच्या 'मेटामॉर्फोसिस'मधल्या झुरळासारख्या किड्याची भावना अनुभवली जाते. कॉलेजच्या काळात अपयशांचा सामना करत असताना 'मेटामॉर्फोसिस' वाचल्यावर असे वाटत होते की, दुसऱ्या दिवशी जाग येताना आपले रूपांतर किड्यात झाले असेल तर काय करावे लागेल, कोणत्या प्रोफेसर्सना चावता येईल, याबद्दल विचार केला होता. अनेकांनी काफ्कासारखे अनुभव घेतलेले असतील. प्रागमध्ये मुक्तपणे फिरताना मनातल्या मनात अनेक गोष्टी जोडल्या जातात. काही चुकलेले बिंदू प्रागमध्ये पाय ठेवण्यापूर्वी जोडले जातात. विदर्भ साहित्य संघाने काफ्का विशेषांक काढल्यामुळे अभिमान वाटला. नागपुरातील गिरीश गांधी आणि प्रफुल्ल शिलेदार यांच्यामुळे तो अंक हाती लागला. या सर्वांच्या परिणामी प्रागमध्ये शिरण्याआधीच मन काफ्कामय झाले होते.

काफ्का आणि प्राग यांचे संबंध काही खास नव्हते. तो धर्माने यहुदी होता, म्हणजे ज्यू. त्यात जर्मन भाषक होता आणि मुक्काम शुद्ध कॅथलिक प्रागमध्ये होता. हे म्हणजे एखादा ब्राह्मण उर्दू भाषक असावा आणि त्याच्यावर वाराणसीत मुक्काम करायची वेळ यावी. असं असलं तरी काफ्का प्रागमध्ये अडकला. त्याने लिहिलेलं आहे, 'प्राग तुम्हाला सोडत नाही... कबजात घेतं'. प्रागच्या जुन्या परिसरात काहीतरी वेगळं आहे. अरुंद वळणवाटीच्या गल्ल्या, मोकळे कलात्मक चौक आणि कॅफे यांचा संगम आहे. गावाला विभागणारी नदी आणि जुना, पण अजिबात जुनाट न झालेला पूल आहे. मधूनच एखादी जुनी मोटार झर्रकन जाते. हा सगळा अनुभव घेतल्यावर काफ्काचे म्हणणे किती खरं आहे, हे जाणवते. प्राग तुमच्यावर गारूड करतं. काफ्का या प्रागमध्ये गुंतला होता, त्याच्या त्या विख्यात गंडासह. जगात अनेक ठिकाणी माणसांना मोठं होण्यासाठी मरावं लागतं. अशी माणसं हयात असतानाच त्यांचं मोठेपण लक्षात येत नाही. त्यानंतर, त्यांचे मोठेपण शोधायला सुरुवात होते. काफ्काबाबतही काही वेगळं घडलं नाही. जग त्याच्या नावाने कढ काढत असताना, तो हयात होता तेव्हा त्याला कोणीही विचारत नव्हतं. राजकारणाचा संबंध कसा असतो, याचे हे उदाहरण आहे.