Brain Mechanism of Bees: अवघ्या १ मिलिग्रामचा मेंदू की सुपरकॉम्प्युटर? मधमाशी मानवी चेहरे कशी ओळखते?

निसर्गाच्या अद्भुत सृष्टीत मधमाशी एक अनोखा कीटक आहे, जो आकाराने लहान असला तरी त्याच्या कार्यपद्धतींमुळे तो मानवाला थक्क करतो. मधमाशीचा मेंदू अवघा १ मिलिग्राम वजनाचा असून, त्यात १० लाख न्यूरॉन्स असतात. याउलट, मानवी मेंदूत ८६ अब्ज न्यूरॉन्स असतात. त्यामुळे प्रश्न उपस्थित होतो की, एवढा छोटा मेंदू असलेल्या मधमाश्या मानवी चेहरे कसे ओळखतात? मधमाश्या त्यांच्या कार्यक्षमतेसाठी प्रसिद्ध आहेत. त्या अत्यंत शिस्तबद्ध, कष्टाळू आणि समूहात काम करणाऱ्या असतात. त्यांच्या कामाची पद्धत म्हणजे सूर्याच्या स्थितीचा, हवामानाचा आणि पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्राचा उपयोग करून फुलांमधील मध शोधणे आणि नंतर अचूकपणे परत येणे. यामुळे मधमाश्या निसर्गातील सर्वोत्तम गणितज्ञ मानल्या जातात. त्यांची डोळ्यांची रचना माणसांपेक्षा भिन्न आहे. मधमाश्यांचे डोळे संयुक्त असतात, ज्याला 'ओमाटिडिया' म्हणतात. या डोळ्यांमुळे त्यांना अल्ट्राव्हायोलेट प्रकाश दिसतो, जो मानवांना दिसत नाही. यामुळे फुलांवरील नक्षीकाम स्पष्टपणे दिसते. मधमाश्या अत्यंत वेगाने घडणाऱ्या हालचाली देखील स्पष्टपणे पाहू शकतात. यामुळे संशोधकांना त्यांच्या मेंदूच्या कार्यपद्धतींचा अभ्यास करण्याची प्रेरणा मिळाली. २०१० मध्ये 'जर्नल ऑफ एक्सपेरिमेंटल बायोलॉजी'मध्ये एक प्रयोग करण्यात आला, ज्यामध्ये मधमाश्यांना मानवी चेहऱ्यांचे चित्र दाखवण्यात आले. या प्रयोगात मधमाश्या विशिष्ट चेहऱ्यावर बसल्यास त्यांना साखरेच्या पाण्याचे बक्षीस मिळत होते. यामुळे मधमाश्या त्या चेहऱ्याच्या चित्रावर बसायला लागल्या. परंतु, यामध्ये संशोधकांना एक शंका निर्माण झाली की, मधमाश्या खरोखरच चेहरा ओळखत आहेत की फक्त साखरेच्या लालसेमुळे त्या चित्राकडे आकर्षित होत आहेत? या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी एक नवीन प्रयोग करण्यात आला, ज्यामध्ये साधी भौमितिक चित्रे तयार करण्यात आली, ज्यात चेहऱ्यासारखी रचना होती. मधमाश्यांना या चित्रांवर बसण्याचे प्रशिक्षण देण्यात आले, आणि त्यांना साखरेचे बक्षीस मिळाले. यानंतर, बक्षीस थांबवले असताना देखील, मधमाश्या त्याच चित्रावर बसल्या, ज्यामुळे हे स्पष्ट झाले की, त्यांनी चित्राची रचना लक्षात ठेवली होती. यावरून सिद्ध झाले की, मधमाश्या चेहऱ्याच्या अवयवांची सापेक्ष रचना लक्षात ठेवतात. यामुळे संशोधकांना हे समजले की, मधमाश्या चेहऱ्याच्या मूलभूत संरचनेचा अभ्यास करतात, ज्या प्रमाणे मानवांचा मेंदू चेहऱ्यांची ओळख करतो. यामुळे मधमाश्या अत्यंत कमी मेंदू वापरून देखील चेहऱ्यांची ओळख करण्याची क्षमता साधतात. या संशोधनामुळे मानवी तंत्रज्ञानाला एक नवी दिशा मिळाली आहे. आजच्या काळात, चेहरा ओळखण्यासाठी वापरण्यात येणाऱ्या प्रणालींना मोठ्या डेटाबेसची आवश्यकता असते, परंतु या शोधामुळे एक लहान मेंदू असलेला कीटक देखील चेहऱ्यांची ओळख करू शकतो, त्यामुळे भविष्यात कमी बॅटरीवर चालणारे छोटे रोबोट्स तयार करणे शक्य होईल.