Story of the Ancient 'Zero': भारतातील 'झिरो टेंपल' कुठे आहे?

शून्याची संकल्पना मानवतेच्या इतिहासातील एक महत्त्वाची बौद्धिक उपलब्धी मानली जाते. शून्याचा वापर आजच्या संगणकशास्त्र, अभियांत्रिकी, वित्तशास्त्र आणि अंतराळ संशोधनात मूलभूत आहे. प्राचीन भारतात शून्याची कल्पना हळूहळू विकसित झाली. आजही शून्याचा सर्वात प्राचीन पुरावा मध्य प्रदेशातील ग्वाल्हेर येथील एका प्राचीन मंदिराच्या भिंतीवर आढळतो. या मंदिराला 'चतुर्भुज मंदिर' म्हणून ओळखले जाते, ज्याला 'शून्य मंदिर' हे टोपणनाव मिळाले आहे. येथे वर्तुळाकार शून्य चिन्हाचा वापर झाल्याचा पुरावा सापडतो, जो जगातील सर्वात जुना मानला जातो. चतुर्भुज मंदिर हे ग्वाल्हेर किल्ल्यात वसलेले आहे, जे भारतातील एक ऐतिहासिक किल्ला आहे. या मंदिराचे बांधकाम इसवी सन ९व्या शतकात झाले असून, हे भगवान विष्णूला समर्पित आहे. या मंदिराची रचना साधी असली तरी त्याच्या भिंतींवर गणिताच्या इतिहासाला बदलणारा एक शिलालेख आहे. या शिलालेखात शून्याचे प्रतिनिधित्व करणारे गोलाकार चिन्ह आढळते, जे आजच्या '०' सारखे दिसते. या शिलालेखात ८७६ इसवी सनच्या काळातील एक शिलालेख आहे, जो संस्कृत भाषेत नागरी लिपीत लिहिलेला आहे. या शिलालेखात मंदिराला फुलबागेचे दान दिल्याची नोंद आहे, तसेच जमिनीच्या मोजमापासाठी संख्यांचा उल्लेख आहे. या संख्यांमध्ये शून्याचे चिन्ह वापरण्यात आले आहे, ज्यामुळे शून्याच्या वापराचा हा एक महत्त्वाचा पुरावा ठरतो. शिलालेखात '२७०' आणि '५०' यांसारख्या संख्यांचा उल्लेख आहे, ज्यामध्ये गोलाकार शून्याचा वापर झाला आहे. प्राचीन भारतीय गणितज्ञांनी शून्याची संकल्पना विकसित केली असली तरी चतुर्भुज मंदिरातील शिलालेख हा दगडात कोरलेल्या या चिन्हाचा एक जुना उदाहरण आहे. ग्वाल्हेर किल्ल्यातील हे मंदिर आजही पर्यटकांना आकर्षित करते. पर्यटक या मंदिराच्या भिंतीवरील शिलालेख पाहण्यासाठी येतात. हवामानाच्या बदलामुळे काही भागांवर परिणाम झाला असला तरी वर्तुळाकार शून्य आजही स्पष्टपणे दिसते. हे मंदिर फक्त यात्रेकरूंनाच नाही तर इतिहासकार, गणितज्ञ आणि भारताच्या वैज्ञानिक वारशात रुचि असलेल्या जिज्ञासू प्रवाशांनाही आकर्षित करते. ग्वाल्हेर किल्ल्यातील इतर आकर्षणांसोबत 'झिरो टेंपल' भारताच्या ज्ञानातील योगदानाची एक अद्वितीय झलक दर्शवते.