New Discoveries in Neuroscience:मेंदूच्या आदिम भागात जाणीव सापडली

मानवी जाणीव म्हणजे 'मी आहे', 'मला जाणवते आहे', 'मला वेदना होत आहेत' किंवा 'मी सुखी आहे' यासारख्या अनुभवांची एक अनोखी प्रक्रिया आहे. गेल्या काही दशकांपासून विज्ञानाने मानले होते की, जाणीव ही मेंदूच्या निओकॉर्टेक्स या उच्चतम भागातच विकसित होते. परंतु, आधुनिक न्यूरोसायन्सच्या संशोधनाने एक नवा दृष्टिकोन उभा केला आहे. जाणीव केवळ निओकॉर्टेक्समध्ये नाही, तर ती मेंदूच्या आदिम भागात, ज्याला सबकॉर्टिकल स्ट्रक्चर म्हणतात, विकसित झाली आहे. याचा अर्थ असा की, जाणीव ही मानवाची एकमेव विशेषता नाही, तर ती निसर्गातील एक जुनी प्रक्रिया आहे. जाणीव म्हणजे केवळ जागृत असणे नव्हे, तर अनुभव घेणे आहे. उदाहरणार्थ, गाणे ऐकताना कान फक्त आवाज ऐकत नाहीत, तर मन त्या संगीताचा आनंद घेतं. पारंपरिक विज्ञानाने नेहमीच निओकॉर्टेक्सला महत्त्व दिले आहे, कारण याच भागात उच्च मानसिक क्रिया होतात. परंतु, २००७ मध्ये शास्त्रज्ञ ब्यॉर्न मर्कर यांनी 'कॉर्टेक्स नसलेली जाणीव' या संकल्पनेवर काम केले. त्यांनी सांगितले की, जाणीव ब्रेनस्टेम, थॅलॅमस आणि मेसोडायन्सेफॅलिक प्रणाली यांसारख्या खोल भागांमध्ये असते. 'लिझार्ड ब्रेन' किंवा सबकॉर्टेक्सला यापूर्वी एक यंत्र म्हणून पाहिले जात होते, परंतु आता त्याला अधिक महत्त्व दिले जात आहे. १९६० च्या दशकात पॉल मॅक्लीन यांनी 'ट्राय्यून ब्रेन' सिद्धांत मांडला, ज्यामध्ये त्यांनी मानवी मेंदूच्या तीन स्तरांची चर्चा केली. सरड्याचा मेंदू, स्तनधारी प्राण्यांचा मेंदू आणि प्रगत मानवी मेंदू यामध्ये जाणीव आणि भावना यांचे व्यवस्थापन होते. शास्त्रज्ञांनी असे मानले होते की, सबकॉर्टिकल भाग हा निओकॉर्टेक्सच्या कार्यासाठी आवश्यक आहे, परंतु नवीन संशोधनाने हे सिद्ध केले आहे की जाणीव सबकॉर्टिकल भागातही तयार होते. 'हायड्रॅनेन्सफॅली' या दुर्मीळ स्थितीत जन्मलेल्या मुलांची जाणीव पारंपरिक दृष्टिकोनानुसार कमी लेखली जात होती, परंतु संशोधनाने दाखवले की त्यांच्यात भावनिक जाणीव असते. यामुळे वैद्यकीय जगतात एक नवा नैतिक दृष्टिकोन उभा झाला आहे. जाणीव आणि भावना असलेल्या प्राण्यांचे अस्तित्व मान्य करणे आवश्यक आहे. वैज्ञानिकांनी मेंदूच्या उत्तेजनाच्या प्रयोगांमध्ये असे दिसून आले की, निओकॉर्टेक्स काढून टाकल्यानंतरही प्राणी कार्यरत राहतात. जाक पँकसेप यांनी सिद्ध केले की, सस्तन प्राण्यांच्या मेंदूच्या खोल रचनेमध्ये मूलभूत भावनिक प्रणाली आधीपासूनच अस्तित्वात आहेत. यामुळे असे स्पष्ट होते की, प्राणीही जाणीव आणि भावना अनुभवतात. या सर्व संशोधनामुळे प्राण्यांच्या हक्कांबद्दल जागरूकता वाढली आहे आणि त्यांच्यावर प्रयोग करण्याबाबत अधिक संवेदनशील नियमांची मागणी केली जात आहे.