Cyber Crime Trap: तुमचे बँक खाते सायबर गुन्हेगारांच्या हातातील ‘हत्यार’ कसे बनते?

नागपूर : सायबर गुन्हेगारीच्या वाढत्या प्रमाणामुळे अनेक लोकांचे ऑनलाइन बँकिंग खात्यातून लाखो रुपये फसवणुकीच्या माध्यमातून चोरी होत आहेत. या गुन्ह्यातील मुख्य मुद्दा म्हणजे 'म्युल अकाउंट', ज्याचा वापर करून गुन्हेगार पैसे एका खात्यातून दुसऱ्या खात्यात वळवतात. यामध्ये अनेक लोकांचे खाते वापरले जातात, ज्यात काही खातेदारांना फक्त काही हजार रुपयांच्या मोबदल्यात त्यांच्या खात्याचा वापर करण्याची परवानगी दिली जाते. या प्रकारच्या फसवणुकीत, खातेदाराला सुरुवातीला पैसे मिळतात, परंतु त्यानंतर त्याच्या खात्यातून कोणता पैसा फिरत आहे, याची त्याला कल्पनाही नसते. त्यामुळे, सायबर गुन्हेगारांना त्यांच्या ओळखीला लपवण्यासाठी एक सुरक्षित माध्यम मिळते. यामुळे म्युल अकाउंटचा वापर विविध प्रकारच्या सायबर फसवणुकीत वाढत आहे, जसे की बनावट गुंतवणूक योजना, ऑनलाइन गेमिंग, आणि क्रिप्टोकरन्सी व्यवहार. सायबर सुरक्षा तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की, गुन्हेगारांना त्यांच्या स्वतःच्या खात्यांचा वापर करण्यापेक्षा इतरांच्या खात्यांचा वापर करणे अधिक सुरक्षित वाटते, ज्यामुळे म्युल अकाउंट हे सायबर फसवणुकीतील एक महत्त्वाचे साधन बनले आहे.

म्युल अकाउंटच्या जाळ्याचा विस्तार किती मोठा आहे, हे केंद्र सरकारच्या आकडेवारीवरून स्पष्ट होते. भारतीय सायबर गुन्हे समन्वय केंद्राच्या (आय४सी) 'सस्पेक्ट रजिस्ट्री'मध्ये ३१ जानेवारी २०२६ पर्यंत २३.०५ लाखांहून अधिक संशयित माहिती नोंदवली गेली आहे. याच कालावधीत २७.३७ लाख 'लेयर-१' म्युल अकाउंट्सची माहिती संबंधित संस्थांसोबत सामायिक करण्यात आली. या खात्यांशी संबंधित ९ हजार ५१८.९१ कोटींचे व्यवहार नाकारण्यात आले. यामुळे हे स्पष्ट होते की, सायबर फसवणुकीसाठी बँकिंग व्यवस्थेचा किती मोठा गैरवापर झाला आहे. एका शहरातील खाते दुसऱ्या राज्यातील फसवणुकीशी जोडले जाऊ शकते, ज्यामुळे स्थानिक गुन्ह्याचा तपास आंतरराज्यीय तपासात रूपांतरित होतो. त्यामुळे, सायबर गुन्हेगारीच्या या जाळ्यातील गुंतागुंतीमुळे तपास यंत्रणांना अनेक आव्हानांचा सामना करावा लागतो.

म्युल अकाउंटच्या प्रकरणात खातेदाराची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. तपासात खात्यातील व्यवहार, पैशांचा प्रवाह, खातेदाराचे इतर व्यवहार, त्याचा आरोपींशी संपर्क आणि डिजिटल पुरावे यांचा विचार केला जातो. त्यामुळे, 'माझ्या खात्यात पैसे आले आणि मी ते पुढे पाठवले; मला काही माहिती नव्हती' असे सांगणे पुरेसे ठरू शकत नाही. संशयास्पद व्यवहार आढळल्यास खाते गोठवले जाऊ शकते, आणि बँकिंग व्यवहारांवर निर्बंध येऊ शकतात. पोलिस चौकशीला सामोरे जावे लागते, आणि प्रकरणाच्या स्वरूपानुसार न्यायालयीन कारवाईही होऊ शकते. त्यामुळे, काही हजार रुपयांच्या कमिशनसाठी खाते उपलब्ध करून देणे आर्थिक आणि कायदेशीर दृष्ट्या धोकादायक ठरू शकते. म्युल अकाउंटच्या जाळ्यातील गुंतागुंतीमुळे तपास यंत्रणांना आंतरराज्यीय समन्वयाची आवश्यकता भासते, कारण एका राज्यातील व्यक्तीचे खाते, दुसऱ्या राज्यातील सूत्रधार आणि तिसऱ्या राज्यातील सायबर फसवणूक यांचा संबंध असू शकतो.